Hoe ziet de toekomst er uit?

Gouden tijden

Met deze vraag begon hoofdstuk 1 van Hoe word ik piloot. Het was 2018 en het was een gouden tijd voor jongens en meisjes die piloot wilden worden. Na een periode waarin er bijna geen vraag naar jonge, net afgestudeerde piloten was, kwam er een omslag. De vraag naar piloten nam enorm toe en de maatschappijen wisten niet waar ze piloten vandaan moesten halen. En die omslag kwam vrij plotseling. De burgerluchtvaart kwam snel op stoom. De orderportefeuilles van Airbus en Boeing waren goed gevuld. In 2019 nam KLM 400 nieuwe piloten aan. De luchtvaart bloeide als nooit tevoren. Transavia begon een eigen opleiding. EPST verzorgde diverse opleidingen met baangarantie.

Hollen of stilstaan

In datzelfde hoofdstuk van Hoe word ik piloot wordt echter ook gesteld dat het in de luchtvaart hollen of stilstaan is: op het ene moment is er een enorme vraag naar piloten, op het volgende moment is er een overschot. En het probleem is dat die momenten niet te voorspellen zijn. Januari 2020 was zo’n moment. Ook toen hadden we te maken met een dergelijk omslagpunt. Ook toen kwam deze klap op een moment dat de gehele sector in groeiscenario’s dacht. Schiphol wilde groeien naar 540.000 starts en landingen. Vliegveld Lelystad stond klaar om Schiphol te ontlasten van het grootste deel van de vakantievluchten.

Corona

Dat is nu allemaal even niet aan de orde. Die tijden zijn (voorlopig?) voorbij. Piloten werden bij bosjes ontslagen, airlines gingen failliet en luchthavens veranderden in spooksteden. De gevolgen voor de luchtvaart (en de gehele wereldeconomie) waren niet te overzien. Er doken nieuwe mutaties van het virus op, het aantal besmettingen nam toe en steeds meer gebieden gingen in lockdown.

Succesvol vaccinatieprogramma

Wat bij het uitbreken van de pandemie nog voor onmogelijk werd gehouden, is toch gebeurd: in onwaarschijnlijk korte tijd zijn er vaccins ontwikkeld èn geproduceerd die het levensgevaarlijke virus reduceren tot een beheersbare aandoening. Het virus is hiermee niet de wereld uit (dat zal waarschijnlijk nooit gebeuren), maar we kunnen de draad weer oppakken, het dagelijkse leven lijkt alweer veel op de tijd voor corona.

Gaan we dan weer terug naar de situatie van voor de pandemie? Zullen we weer in even grote aantallen over de hele wereld vliegen, stappen we weer vrolijk in het vliegtuig voor een weekendje shoppen in Parijs of Londen, kunnen we er weer even tussenuit om te gaan backpacken in Australië? Zal de zakelijke reiziger op dezelfde schaal van het vliegtuig gebruik blijven maken als voorheen? De meningen hierover zijn verdeeld.

 

Klimaat

Als we het over de toekomst van de (burger)luchtvaart hebben, spelen er naast corona nog meer factoren een rol. Verreweg de belangrijkste is het klimaat. De luchtvaart speelt een rol in de opwarming van de aarde, en velen zouden graag zien dat er minder gevlogen wordt. De pandemie wordt dan ook beschouwd als hèt moment om afspraken te maken over beperking van de vervuilende uitstoot van het luchtverkeer. Aan de staatsteun die maatschappijen ontvangen worden bijvoorbeeld al eisen met betrekking tot duurzaamheid en beperking van de CO2 uitstoot gesteld. Een plan dat al voor corona speelde om op de kortere afstanden het vliegtuig te vervangen door de trein, is nu weer actueel. En velen vinden dat er eindelijk een belasting op kerosine moet komen. CEO Johan Lundgren van EasyJet is echter bang dat een dergelijke belastingverhoging vliegen alleen nog maar mogelijk maakt voor het (super)rijke deel van de bevolking.

 

Mooie plannen

Tijdens de lockdowns was de verwachting dat het zakelijke vliegverkeer na de pandemie niet meer op het oude niveau zou terugkomen. Video vergaderen leek een uitstekend alternatief, het was helemaal niet nodig om elkaar iedere keer in levende lijve te ontmoeten.

Bedrijven waren oprecht van plan om het aantal zakelijke vluchten tot een minimum te beperken, om zo een bijdrage aan het milieu te kunnen leveren. Een onderzoek van het financieel persbureau Bloomberg in september 2021, aangehaald in NRC, ondersteunt dit beeld: van 45 grote bedrijven in Amerika, Europa en Azië gaf ruim 80% aan dat ze hun zakelijke vluchten zouden beperken. Gedacht werd aan een inkrimping van 20-40%.

 

De werkelijkheid

De praktijk laat echter wat anders zien: Delta Airlines verwacht dat verreweg het grootste deel van hun zakelijke klanten uiteindelijk weer op 90% van het niveau van voor de pandemie zal uitkomen. Zakenreisorganisatie Uniglobe Travel verwacht binnen twee jaar een bijna volledig herstel van alle zakelijke vluchten. Lufthansa ziet (eind 2021) weer een stijgende vraag naar zakenreizen.

 

Anders gezegd: vergaderen, netwerken en lobbyen kan misschien prima via zoom, maar een persoonlijke ontmoeting heeft kennelijk toch de voorkeur! Of zou het zo zijn dat men die uitstapjes niet wil missen? Of, anders gezegd: het menselijk gedrag is moeilijk te veranderen (resistance to change).

 

Onzekere toekomst

De toekomst van de burgerluchtvaart is dus behoorlijk onzeker. Dat klinkt nogal somber, maar dat is eigenlijk niets nieuws. Afgezien van het feit dat de toekomst per definitie onzeker is, blijkt het keer op keer dat juist die van de luchtvaart helemaal lastig te voorspellen is. Het verleden daarentegen kennen we wel. Als we dan kijken naar de grote crisissen die de luchtvaart hebben geraakt (9/11, SARS, financiële crisis) dan zien we dat uiteindelijk de luchtvaart altijd weer op gang kwam.

 

De behoefte om te vliegen

En dat heeft er mee te maken dat het vliegen de mens ongekende mogelijkheden biedt die we niet meer willen missen. Vakantie in een exotisch land is nu voor velen vanzelfsprekend geworden. Het vliegtuig pakken voor een bezoek aan geëmigreerde familie, zakelijke afspraken over de gehele wereld: het is een deel van ons leven geworden! Met andere worden, er zal altijd een vraag naar (betaalbare) vluchten zijn. En maatschappijen zullen hun uiterste best doen om aan die vraag te voldoen.

Nieuwe varianten

Dus als alleen corona een rol zou spelen denk ik dat de luchtvaart zich vroeger of later weer zal herstellen. Helaas kan het covid-19 virus, zoals corona officieel heet, gemakkelijk muteren. En dat is ook precies wat er gebeurt. Eind 2021, worden we na de extra besmettelijke deltavariant geconfronteerd met de nog besmettelijker omikron variant. Wie weet wat voor varianten hierna nog komen. Deskundigen verwachten bovendien dat er meer virussen zullen ontstaan. En mede door het wereldwijde luchtverkeer zullen die gemakkelijk verspreid worden. Het is moeilijk te overzien wat daarvan de gevolgen voor de luchtvaart zullen zijn.

Weerstand tegen verandering

Bij het voorspellen van de toekomst is er in ieder geval één factor waar we vrij zeker van kunnen zijn, en dat is het psychologische gegeven dat de mens een hekel heeft aan verandering (resistance to change). Men hecht aan bepaalde gewoontes. Denk aan de zakelijke reiziger. Een herkenbaar voorbeeld uit het dagelijks leven: in een klaslokaal of een andere locatie waar dezelfde mensen meerdere keren samenkomen, gaat iedereen altijd haast automatisch op dezelfde plaats zitten. Zo niet, dan volgt onmiddellijk commentaar. (Jij zit op mijn stoel!) Ons rijgedrag is een ander voorbeeld. Als je gewend bent om 130 te rijden is het erg moeilijk om opeens naar 100 te gaan, en steeds meer mensen doen dat dan ook niet. Het menselijk gedrag blijkt heel moeilijk te veranderen.

Zo is het ook met de luchtvaart: vliegen is een perfecte manier om van A naar B te reizen. Zeker wanneer A en B ver uit elkaar liggen. Voor heel veel mensen heeft de luchtvaart de wereld binnen handbereik gebracht. En dat willen we zo houden! Dus, hoe mooi onze plannen tot klimaatverbetering ook zijn, hoe zuinig we op onze fossiele brandstof willen zijn, en hoe veel we geluidsoverlast ook willen tegengaan: we willen vliegen. Zo zit de mens nu eenmaal in elkaar. Ons gedrag is moeilijk te veranderen.

Terug naar de tijd voor corona?

De praktijk lijkt dit beeld te ondersteunen. Het is begin 2022 en er schijnt licht aan het eind van de tunnel. We zijn hard op weg het leven van voor de pandemie op te pakken. Op de weg staan weer overal files, de kantoren stromen vol met medewerkers die blij zijn dat het thuiswerken voorbij is, en in de lucht verschijnen de vertrouwde condens strepen. De maatschappijen staan in de startblokken om zo snel mogelijk weer op het niveau van voor de pandemie, en liever nog daar boven te komen. Corendon breidt zijn vloot uit, Air Belgium is op zoek naar extra piloten en de A-380’s worden weer uit de woestijn gehaald. Boeing voorspelt dat er in de komende 20 jaar bijna 18.000 nieuwe vliegtuigen nodig zullen zijn, waarvoor dan 230.000 piloten opgeleid moeten worden.

Ook EasyJet is optimistisch, en ziet dat mensen dolgraag weer op reis willen. De maatschappij heeft een goede zomer en herfst achter de rug en ziet nu al grote vraag naar winter en zomervluchten.

Conclusie

Dus dit alles in overweging nemende denk ik dat als corona eenmaal onder controle is, de luchtvaart zo snel mogelijk zal proberen weer op het oude niveau en zelfs daarboven te komen.